Anniversary (2025)

 
Yönetmen: Jan Komasa

Oyuncular: Diane Lane, Kyle Chandler, Madeline Brewer, Phoebe Dynevor, 

Dylan O'Brien, Zoey Deutch, Mckenna Grace, Daryl McCormack, Selda Kaya, Sky Yang

Senaryo: Lori Rosene-Gambino, Jan Komasa

Müzik: Danny Bensi, Saunder Jurriaans

25. evlilik yıldönümlerini kutlayan Ellen ve Paul Taylor, üç kızı, bir oğlu, bir damadı ve misafirleri ile evlerinde bir parti verirler. Ellen liberal görüşlü bir siyaset bilimi profesörü, Paul ise Washington'ın seçkinlerinin uğradığı başarılı bir restoranın sahibidir. Aileye yeni giren kişi aynı zamanda Ellen'ın eski öğrencisi Liz'dir. Liz, Ellen ile ideolojik olarak taban tabana zıt bir noktaya gelmiş ve ülkede yükselen "The Change" (Değişim) adlı hareketin entelektüel yüzlerinden biri olma yolunda ilerlemektedir. Liz'in Ellen'ın oğlu Josh'la sevgili olması, politik çatışmayı doğrudan ailenin içine sokar. Anniversary, 2020'de Uluslararası film kategorisinde Parasite'ın kazandığı Oscar ödülünün adayları arasında yer alan Corpus Christi ile adını duyuran Polonyalı yönetmen Jan Komasa'nın İngilizce çektiği, yüzeyde bir aile draması gibi başlayıp giderek otoriterleşme, faşizm, demokrasi ve politik kutuplaşma üzerine distopik bir gerilime dönüşen ilginç bir film. Jan Komasa ve Lori Rosene-Gambino'nun hikaye olarak tasarladığıi, Rosene-Gambino'nun senaryolaştırdığı Anniversary, temelde bir ülkenin politik olarak dönüşmesi ile bir ailenin parçalanmasını aynı süreçte anlatıyor. Bunu yaparken, bu kalabalık ailenin özel günlerinde, yıl dönümlerinde bir araya geldiği dönemlere sıçramalar yaparak, ülkenin politik yönden girdiği tehlikeli yolun aile dinamiklerindeki karşılıklarını izliyor.

Filmin en başarılı tarafı, otoriterliğin başlangıçta klasik anlamda "kötü" görünmemesi. Zeki, çekici, sakin, kendine güvenli Liz karakterinin Change adlı kitabı yayımlanyor, sağcı, solcu gibi farklılıkların reddedilip tek yürek Amerika amaçlanan bir politik hareket fikri ortaya çıkıyor, insanlar bu hareketi tartışıyor, gençler sosyal medyanın da yardımıyla bundan etkileniyor, devletin dili değişmeye başlıyor, toplumsal normlar da bu dilden hareketle kendini yeniliyor. Kısacası totalitarizm bir anda gelmiyor, normalleşerek geliyor. Faşizm çizmelerle, tanklarla, darbelerle değil, yumuşak ve süslenmiş biçimlerde gündelik hayata sızıyor. Komasa ve Rosene-Gambino'nun günümüz toplumsal, milliyetçi, siyasi hassasiyetlerini iyi okuduğu anlaşılıyor. Fakat filmi yalnızca Trump dönemi ABD'sine yapılmış bir alegori olarak okumak da biraz dar kalıyor. Film daha genel bir mekanizmayla ilgilenmekte: Demokratik toplumlar, demokratik olmayan bir şeye dönüşürken bunu içerideki insanlar her zaman fark etmeyebilir. Liz'in fikirleri sadece nefret üzerine kurulmuyor. Liz, mevcut sistemin başarısızlıklarını işaret ederek demokrasi, elitler, üniversiteler, ekonomik eşitsizlik, kültürel çatışmalar gibi gerçek problemlerin üzerine konuşuyor. Sorun, değişerek birleşme yönünde sunduğu çözümün giderek demokratik sistemi ortadan kaldırmaya yönelmesi. Dolayısıyla Liz'in tehlikesi, tamamen saçma şeyler söylemesi değil, bazı doğru sorulara çok tehlikeli cevaplar vermesi. Ellen'ın söylediği gibi toplum mühendisliği yapıyor.

Ellen-Liz ilişkisi filmin politik tartışmasının merkezinde. Geçmişten kalma bir husumet gibi görünse de, ikisi arasındaki fikir ayrılığı, tarafların birbirini kesinlikle anlayamadığı bir kutuplaşma yaratıyor. Demokrasi yanlısı bir akademisyen olan Ellen, aynı zamanda Liz'e karşı kibirli ve küçümseyici olduğu için tam olarak idealize edilmeyen bir karakter. Ellen'ın temsil ettiği liberal elitizm ile Liz'in temsil ettiği popülist otoriterlik arasında çok önemli bir fark var elbette. Film bunları eşitlemekten ziyade birinin diğerinin yükselişine nasıl zemin hazırlayabildiğini gösteriyor. Bunu yaparken sadece Ellen-Liz ikilisinden faydalanmaması da filmin bir diğer artısı. Çoğu filmde yan karakter fazlalığı, o karakterleri tek boyutlu bırakma tehlikesi altındadır. Oysa Anniversary'de her bir aile ferdine farklı roller biçilmiş. Bir stand-up yıldızı olan Anna'nın muhalifliği, bilimin gücüne inanan Birdie'nin bu kurnaz değişim hareketi karşısındaki savunmasızlığı, bu politik çalkantılarla hiç ilgisi olmasa da, rüzgarın estiği yere göre savrulan kocası Rob'ın yanında bile muhalif kalabilen Cynthia'nın mutsuzluğu filmde kendine alan açabilen unsurlar. Ailenin tek erkek çocuğu, aynı zamanda Liz'i bu aileye sokan Josh ise ayrıca incelenmesi gereken bir karakter. Josh'un dönüşümü filmin en karanlık taraflarından biri. Özellikle politik bir ideolojinin kişisel başarısızlık ve kırgınlık duygusuyla birleşmesi açısından bu karakter önemli. Hiçbir yeteneği, başarısı bulunmayan, karısının arkasına aldığı rüzgar sayesinde bir yerlere gelip, yıllarca kendisini eğitip büyüten ailesini aşağılayan Josh, bu "değişim" benzeri hareketlerin yarattığı en aşağılık numunelerden biri olarak başarıyla çiziliyor.

Anniversary çok iyi bir politik fikirden yola çıkılmış, ancak zaman zaman fazla didaktik emarelere sahip bir politik dram/gerilim. En dikkat çeken tarafı faşizmi uzak bir diktatörlükte değil, bir ailenin yemek masasında, yatak odasında göstermesi. Fakat bunu yaparken çok doğrudan ve didaktik olabiliyor. Senaryonun söylemek istediği şeyi anlamak için fazla düşünmemiz gerekmiyor. Bize demokrasinin tehlikede olduğunu, otoriter bir rejimin gelmekte olduğunu, özgürlüklerin kaybedildiğini adeta parmakla gösteriyor. Bu kadar doğrudanlık da filmin alegorik gücünü zaman zaman azaltıyor. Yine de başka mesajlarla az da olsa bir denge sağlanmaya çalışıldığı da belli. En önemlilerinden biri de, "sisteme sadık olmanız sistem tarafından korunacağınız anlamına gelmez, sistemin nihai düşmanı yalnızca muhalif değil, yeterince sadık olmayan herkestir" demesi. Oyunculuklara bakıldığında tecrübesiyle Ellen rolündeki Diane Lane filmin en önemli taşıyıcısı. Senaryonun da katkılarıyla her oyuncu kendini irili ufaklı da olsa iyi gösterme şansı buluyor zaten. Ama Lane ile birlikte Dylan O'Brien (Josh) ve Madeline Brewer (Anna) biraz daha öne çıkıyor denebilir. Jan Komasa'nın yönetmenlik geçmişinden de anlaşılacağı üzere filmlerinde otoriterlik, toplumsal baskı ve şiddet önemli temalardı. Anniversary ve yine 2025 tarihini taşıyan bir diğer İngilizce filmi Good Boy'da da bu temaları deşiyor. Ülkesi dışına çıkan çoğu Avrupalı yönetmenin düştüğü vasatlıklara da düşmeyip özgün kalmaya çalışıyor. Anniversary ile de aile olgusunu bir ülkenin minyatürü olarak başarıyla resmeden etkileyici bir politik sinema örneği sunuyor.

Quills (2000)

 
Yönetmen: Philip Kaufman

Oyuncular: Geoffrey Rush, Kate Winslet, Joaquin Phoenix, Michael Caine, Amelia Warner, Stephen Moyer, Billie Whitelaw

Senaryo: Doug Wright

Müzik: Stephen Warbeck

Doug Wright'ın ödüllü tiyatro oyunundan beyazperdeye kendisinin uyarladığı, Invasion Of The Body Snatchers (1978), The Right Stuff (1983), The Unbearable Lightness Of Being (1988), Henry & June (1990) gibi başka uyarlamaları da başarıyla çekmiş Philip Kaufman'ın yönettiği Quills, hayatının son 10 yılını hapishane benzeri bir akıl hastanesinde geçiren Marquis De Sade'nin hikayesini anlatmakta. Sadizmin filozofu olan de Sade hastaneye kapatıldıktan sonra da her biri büyük tepki toplayacak yazılarını yazmayı sürdürür. De Sade'ın çekimine kapılan hastanenin çamaşırcısı genç Madeleine, de Sade'ın yazdığı metinleri gizlice hastane dışına dağıtmaktadır. Bu metinlerden biri olan Justine'i Napolyon okuyunca öfkelenir ve çok koyu bir muhafazakar olan, işkenceden farksız tedavi yöntemlerine sahip Dr. Royer Collar'ı, de Sade'yi tedavi etmesi için hastaneye gönderir. Film Marquis de Sade'ın hayatının son dönemlerini anlatıyor gibi görünse de, aslında biyografik bir film olmaktan çok sanat, sansür, cinsellik, iktidar ve bastırılmış arzular üzerine gotik bir alegori. Yani tarihsel de Sade'ı anlatmaktan ziyade "de Sade" fikrini kullanıyor.

Quills, de Sade'ı kolayca mahkûm etmiyor. Marquis de Sade iğrenç, narsist, ahlaksız, manipülatif ve son derece eğlenceli bir adam. Fakat aynı zamanda durdurulamaz bir yaratıcı dürtüye sahip. Asi karakteri yüzünden kaldığı tesisin geleceğini tehlikeye atıyor, kalemi, kağıdı, mürekkebi elinden alınıyor. Ama o bir şekilde yazmaya devam ediyor. Duvara, çamaşırların üzerine yazıyor, kendi bedenini, kanını bile yazı aracına dönüştürüyor. Burada film önemli iki soru soruyor: Sanatçı, toplumun kabul edebileceği şeyleri üretmek zorunda mıdır? Sanatçının özgürlüğünü savunurken ürettiği şey ahlaken kabul edilemez şekildeyse ne yapılmalı? Film bu soruların kolay bir cevabını vermiyor. Tam tersine, izleyiciyi de Sade'ın pozisyonuyla rahatsız edici bir şekilde empati kurmaya zorluyor. Filmde de Sade, cinsel özgürlükten ziyade sanatsal ifade özgürlüğünün aşırı bir sembolüne dönüştürülüyor. Bu noktada asıl vurgulanmak istenenin de Sade değil, sansür olgusu olduğu kendini belli etmeye başlıyor. De Sade'ın karşısında düzen, ahlak ve disiplin temsili bir Dr. Royer-Collard, hoşgörü, din ve insan sevgisi temsili bir Rahip Coulmier bulunuyor. Fakat çok geçmeden bu karşıtlık bozuluyor. Zira ahlakı savunan insanların kendileri de arzularından bağımsız değil. Özellikle Royer-Collard karakteri burada son derece önemli. De Sade'ın açıkça yaşadığı cinsel ve sadistik dürtüler, Royer-Collard'da bastırılmış ve toplumsal olarak kabul edilebilir bir biçime dönüşüyor. Manastırdan güzel ve kızı yaşındaki bir rahibe olan Simone ile evlenmesini kimse tuhaf bulmuyor. Din adamı Coulmier de çamaşırcı Madeleine'i içten içe arzuluyor. Film, bastırılmış kötülüğün (Royer-Collard) ve bastırılmış tutkunun (Coulmier) ortadan kalkmadığını, sadece biçim değiştirdiğini ifade ediyor.

Quills, de Sade'ın Charenton'daki son yıllarından esinleniyor ama karakterleri ve olayları büyük ölçüde dramatize ediyor. Özellikle de Sade'ın hapsedilme nedenleri ve Charenton'daki yazarlık döneminin niteliği konusunda ciddi tarihsel sapmalar var. Filmdeki de Sade, daha çok "sansür edilemeyen sanatçı" arketipi. Ama sinema açısından bakıldığında bu özgürlüklerin filmin asıl meselesine hizmet ettiği de bir gerçek. Burada de Sade'ın yazma eylemi artık yalnızca edebi bir faaliyet olmaktan çıkıyor. Yazmak onun için nefes almak gibi bir eylem. Kalemini elinden almak onun kimliğini almak, hatta öldürmek anlamına geliyor. Film, " bir sanatçının bedenini kontrol edebilirsiniz ama hayal gücünü kontrol edemezsiniz" diyor. Bu nedenle Quills'in asıl yüze vurduğu korkunç gerçek de Sade'ın yazdıkları değil, onu susturmaya çalışan din, ahlak ve otorite temsilcilerinin sonunda onun dünyasına dönüşmeleri. Temelde Quills'i "Marquis de Sade hakkında bir film"den ziyade, "iktidarın arzuyu ve sanatı kontrol etme çabası hakkında bir film" olarak değerlendirmek daha doğru. Burada baş karakterin Marquis de Sade gibi edebiyat dünyasının gelmiş geçmiş en provoke edici figürlerinden biri olması, filmin bu sansür karşıtı konumunu gölgede bırakabiliyor. Bir sanat eserinin özgürlüğünü, içeriğinden bağımsız olarak savunabilir miyiz sorusunu sorduğu için dahi önemli bir film. Çünkü bu soru asla eskimeyecek zamansız bir soru.

Filmin tartışmasız merkezi olan Geoffrey Rush, de Sade'ı gerçekçi bir portre olarak sunmuyor. Onu neredeyse teatral bir şeytan, bir palyaço, bir meddah ve bir rock yıldızı karışımı haline getiriyor. Bu da bilinçli bir tercih. Rush'ın yorumladığı de Sade kötülüğünü saklamıyor. Hatta bundan zevk alıyor. İnsanları provoke ediyor, cinselliği kullanıyor, karşısındakinin zayıflıklarını hemen fark ediyor. Ama en önemlisi, en büyük tutkusu olan yazmayı bırakamaması. Bu yüzden onu yalnızca "sapık bir adam" olarak okumak filmi eksik anlamak olur. Onun asıl bağımlılığı seks değil, anlatmak. Cinsel fantezilerinin bile ötesinde, sürekli yeni bir hikaye üretmek zorunda. Öyle ki yazamadığı zamanlardaki o madde bağımlılarının çaresizliğini andıran krizleri Rush tarafından ustalıkla resmediliyor. Royer-Collard'ın soğuk ve tekinsizliğinde Michael Caine, Coulmier'in iyi niyetli, samimi, aynı zamanda trajik karakter yolculuğunda Joaquin Phoenix, Madeleine'in sadece de Sade erotizmine değil, edebi tutkusuna da hayran o güçlü kadın duruşunda Kate Winslet çok ehil performanslar sergiliyorlar. 2001 yılI Oscarlarında En İyi Erkek Oyuncu, Sanat Yönetimi ve Kostüm dallarında adaylık çıkaran Quills, gerçekçi bir dönem filmi değil. Bir gotik tiyatro sahnesini andıran Charenton akıl hastanesinde karakterler zaman zaman gerçek insanlardan çok alegorik figürler gibi davranıyor. Zaman zaman fazla teatral, fazla gösterişli, fazla "bakın ne kadar provokatifim" havasına giriyor. Ama bu durum filmi olduğu gibi kabul ettiğinizde rahatsız etmiyor, hatta keyif almanızı bile sağlıyor. Nerede dramatik, nerede komik, nerede trajik olacağını iyi bilen özel bir yapım.

Wasteman (2025)

 
Yönetmen: Cal McMau

Oyuncular: David Jonsson, Tom Blyth, Alex Hassell, Corin Silva, Cole Martin

Senaryo: Hunter Andrews, Eoin Doran

Müzik: Forest Swords

Şartlı tahliye şansı bulmuş ve çıkmasına sayılı günler kala mahkum Taylor'ın yeni başlangıç umutları, tehlikeli hücre arkadaşı Dee'nin gelişiyle tehlikeye girer. Dışarıda da adamları olan ve çeşitli malzemeler yanında uyuşturucu satışına da hızlı bir giriş yapan Dee, Taylor'ı kanatlarının altına alır. Ama hapishanedeki rakip satıcıların gerçekleştirdiği acımasız bir saldırı aralarındaki bağı sınar. Bu olay Taylor'ı Dee'yi korumak ile kendi şartlı tahliye şansı arasında seçim yapmaya zorlar. İlk uzun metraj senaryolarıyla Hunter Andrews ve Eoin Doran ikilsinin yazdığı, yine ilk filmini çeken Cal McMau'nun yönettiği Wasteman, hikaye olarak olmasa da biçim yönünden bazı farklar yaratmaya çalışmış bir film. Cal McMau hapishane filmlerinin çok tanıdık malzemelerini kullanmasına rağmen bunları oldukça klostrofobik, fiziksel ve huzursuz edici bir biçimde bir araya getiriyor. Özgün bir hikayenin değil, iki mahkûmun arasındaki ilişkinin giderek zehirlenmesini seyirciye giderek daralan bir çember içindeymiş gibi hissettirmenin peşinden gidiyor. 

13 yıldır hapiste olan, sessiz ve çatışmadan uzak durmaya çalışan Taylor, geçmişte uyuşturucu satışıyla bağlantılı bir olay sonucunda iki gencin ölümünden sorumlu tutulmuş, bunun ardından suçluluk, uyuşturucu bağımlılığı ve hapishane hayatının uyuşturucu monotonluğu içerisinde yaşamaya çalışmış. Dışarıda kendisinden nefret eden bir partneri ve 14 yaşında bir oğlu var. Tam özgürlüğe yaklaşmışken yeni hücre arkadaşı Dee hayatına giriyor. Dee, Taylor'ın tam karşıtı saldırgan, karizmatik, manipülatif ve hapishanenin güç ilişkilerini son derece iyi okuyan biri. Üstelik uyuşturucu ticareti üzerinden hapishane içerisindeki dengeleri değiştirmeye çalışıyor. Yani hapishaneden bir an önce çıkmak isteyenle, hapishanede iktidarı ele geçirmek isteyen arasında bıçak sırtı bir gerilimi soluyoruz film boyunca. Bu da özgürlük ve egemen olma arasındaki mücadele demek. Baskıcı hapishane sistemi, uyuşturucu ticareti, erkeklik, şiddet, suçluluk, kimlik, arkadaşlık ve ihanet gibi temaların neredeyse tamamını daha önce bu tür dahilinde gördük. Zaten McMau'nun asıl amacının biçim olarak kendini ispat olması kuvvetle muhtemel. En önemli artılardan biri hapishanenin filmin geçtiği bir mekan olmanın ötesinde, devasa bir kötü karakter misali klostrofobik yapısı. Dar hücreler, koridorlar, metal yüzeyler, uzaktan gelen bağırışlar ve uyuşturucu ticaretinin yeni teknolojilerle gerçekleştirilmesi, burayı kapalı ama aynı zamanda sürekli hareket halindeki bir ekosistem haline getiriyor.

Filmin arada sırada cep telefonu görüntülerini kullanması dikkat çekici. 2025 tarihli The Alabama Solution belgeselinde gördüğümüz gibi mahkûmların telefon görüntüleri bu ekosistemin arızalarını gözler önüne serdiği gibi, şiddetin artık sadece hapishanenin içinde yaşanan fiziksel bir olay olmadığını, kaydedildiğini, paylaşıldığını ve bir itibar/iktidar aracına dönüştüğünü görüyoruz. Drone'larla hücrelere kaçak malzeme taşınması ve mahkûmların şiddet görüntülerini telefonlarla kaydetmesi, günümüz hapishanelerinin kendi iç dinamiklerini ne kadar genişlettiğinin de bir göstergesi. Islah etmesi gereken bir kurumun iyice suç ve şiddet alanına dönüşmesinin altını çiziyor. Bu sebepten hapishanelerin eskiden olduğu gibi iyileştirici etkilerindense, "harcanmış insan" algısını daha fazla beslediği ortaya çıkıyor. Tabii Taylor gibi hatalarından ders çıkarıp, çıktığında düzgün bir hayat süreceğine olan inancı kuvvetli mahkumlar da vardır. Şartlı tahliye ihtimali ortaya çıkmadan evvel Taylor'ın kendisini suçlu ve değersiz olarak görüyor olması, daha kötüsü yani Dee gelince kurtuluş, düzgün ve temiz bir hayat düşüncesi daha da sivriliyor. Cal McMau özellikle el kamerası, telefon görüntüleri, hızlı kurgu kombinasyonundan diri bir kurgu yaratıyor. Bu tavır, seyirciyi de hapsedip rahatsız etmeye oynuyor. Kamera çoğu zaman karakterlere fazla yakın olunca karakterlerin kişisel alanları kalmıyor, dolayısıyla seyircinin de kalmıyor.

Wasteman'ı deyim yerindeyse sırtında taşıyan en önemli unsur David Jonsson. Taylor'ı klasik "masum mahkûm" klişesine dönüştürmemesi filmin büyük avantajı. Taylor suçsuz değil, geçmişinde son derece ağır bir olay var. Film onu sürekli olarak "iyi adam" ilan etmeye de çalışmıyor. Jonsson bunun yerine karakterin korkusunu, utancını, pişmanlığını, bağımlılığını ve ezilmişliğini aynı anda yansıtma becerisine sahip. Manalı yüz hatlarını bir performans aygıtına çevirebiliyor. Öte yandan Dee'yi canlandıran Tom Blyth çok güçlü bir gerilim unsuru olarak göz kamaştırıyor. Taylor gibi zayıf bir karakterin hücre arkadaşı olarak ona koruma, dostluk, bağımlılık, manipülasyon, tehdit suretlerinde yaklaşıyor. Blyth'ın performansı da bu çeşitliliği iyi taşıyor. Karakteri yalnızca "kötü adam" olarak tasarlanmış olsaydı bu kadar ilginç olmayabilirdi. Wasteman'in değeri "hapishane hayatının gerçekçi bir portresi" olmasından çok, iki insan arasındaki güç ilişkisini hapishanenin klostrofobik ortamında giderek zehirleyen bir psikolojik gerilim haline getirmesinde. Gereksiz yere büyümeyen, atmosferini kaybetmeyen, "ikinci bir şans" arzusunu hissettiren ve özellikle iki başrol oyuncusunun performanslarına güvenen başarılı bir ilk film.

Silent Friend (2025)

 
Yönetmen: Ildikó Enyedi

Oyuncular: Tony Leung Chiu-wai, Luna Wedler, Enzo Brumm, Léa Seydoux, Sylvester Groth, Marlene Burow

Senaryo: Ildikó Enyedi

Müzik: Kristóf Kelemen, Gábor Keresztes

Silent Friend, Macar yönetmen Ildikó Enyedi'nin yazıp yönettiği, doğa, zaman ve insan bilinci üzerine kurduğu şiirsel bir drama. Film, Almanya'nın Marburg kentindeki bir ginkgo ağacını merkez alıyor ve 1908, 1972 ve 2020 yıllarında geçen üç farklı hikâyeyi birbirine bağlıyor. Filmin asıl kahramanı da bu hikayelerdeki insanlardan çok, yüz yılı aşkın süredir ayakta duran bu ginkgo ağacı. Üniversite öğrencileri, bilim insanları ve araştırmacılar gelip geçerken ağaç sessiz bir tanık olarak kalıyor. Film, insan ile doğa arasındaki ilişkiyi, yalnızlığı, bilginin sınırlarını ve farklı yaşam formlarıyla iletişim kurma fikrini üç hikaye üzerinden ele alıyor. Sinematografik açıdan her dönem farklı bir görsel dille tasarlanmış. 1908'in erkek egemen akademik dünyası, 1970'ler üniversitelerinin özgürlük bilinci ve 2020'nin pandemi döneminin yalnızlığı birbirinden farklı hissediliyor. Kamera doğaya büyük bir sabırla, elit bir şiirsellikle bakıyor ve ağacı neredeyse yaşayan bir karaktere dönüştürüyor. Bu yönüyle film, Enyedi'nin önceki filmi olan On Body and Soul'daki insan-doğa bağlantısı temasını daha da ileri taşıyor. O filmde birbirinden farklı iki kırılgan karakterin ortak noktasını, doğanın en narin hayvanlarından biri olan geyik imgesiyle kesiştiren Enyedi, Silent Friend'de farklı dönemlerde yaşayan üç ana karakterin ortak noktalarını kadim bir ginkgo ağacıyla kesiştiriyor.

Filmde yer alan üç hikayenin kendine has dokuları olsa da, geleneksel dramatik yapı veya güçlü bir olay örgüsü bekleyen izleyiciler için sabır gerektiren bir deneyim olabilir. Tematik olarak ilginç, ancak dramatik açıdan her zaman aynı güce ulaşamayan hikayeler bunlar. Enyedi'nin yaklaşımı geleneksel anlatıdan oldukça uzak. Hikayeler ilerlemekten çok gözlem yapıyor, karakterlerin iç dünyalarına ve doğayla kurdukları bağa odaklanıyor. Bu nedenle film, olay örgüsünden çok atmosfer ve düşünce üzerine kurulu. Söz konusu üç zaman dilimi ilk bakışta birbirinden bağımsız görünse de, onları bir arada tutan şey ginkgo ağacının sessiz varlığı. Ağaç sadece bir dekor değil, insanların ömrünü aşan zaman algısını temsil ediyor ve her dönemde farklı bir anlam kazanıyor. Bu dönemlere kısaca bakacak olursak:

1908:

İlk hikaye Marburg Üniversitesi'ne kabul edilen ilk kadın öğrenci olan Grete'yi merkez alıyor. Grete'nin kabul mülakatıyla açılan hikayede profesörler onun bilgi düzeyini ölçmekten çok, kadın olduğu için zor durumda bırakmaya çalışıyorlar. Özellikle bitkilerin üremesiyle ilgili sorularla onu utandırmak istiyorlar. Ancak Grete bütün soruları başarıyla yanıtlıyor ve komiteyi etkilemeyi başarıyor. Film, Grete'nin üniversiteye biyoloji (veya botanik) eğitimi almak amacıyla girmesine rağmen, zamanla fotoğrafçılığa da güçlü bir ilgi geliştirmesini bir yön değişikliği olarak değil, iki alanın birleşmesi olarak sunuyor. Fotoğraf sayesinde bitkilere farklı gözle bakmaya başlıyor, onların biçimlerinde ve dokularında "evrenin kutsal desenlerini" keşfediyor. Bu nedenle Grete'nin bitkilerle ilişkisi yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda sanatsal ve sezgisel. Enyedi, Grete'nin bitkilere dokunma, onları dikkatle gözlemleme ve onlarla sessizce vakit geçirme biçimi özellikle vurguluyor. Bu sahneleri yakın planlarla ve uzun sessizliklerle çekerek bitkilerin yalnızca dekor olmadığını hissettiriyor. Ginkgo ağacı, bilimsel merak ile doğaya duyulan hayranlığın kesişim noktası haline geliyor. Üniversitenin yükseldiği, modern bilimin doğayı sınıflandırmaya ve anlamlandırmaya çalıştığı bir dönemde ağaç, insanların tüm bu çabasına sessizce tanıklık ediyor. İnsanlar onu inceleyen, adını koyan ve açıklamaya çalışan varlıklarken, ağaç hiçbir açıklamaya ihtiyaç duymadan yaşamını sürdürüyor.

1972:

Ildikó Enyedi bu bölümde doğayla ilişkiyi karakterler üzerinden, özellikle sardunya bitkisi aracılığıyla somutlaştırıyor. Yeni tanışan ve aynı binada kalan üniversite öğrencileri Hannes ve Gundula, muğlak bir duygusallıkla yakınlaşırken, Gundula'nın bir sardunya ile yaptığı deney sayesinde bu ilişkinin tarafları hakkında bilgi edinmemiz sağlanıyor. Deneyin amacı, bitkinin insan varlığına ve insan davranışlarına ölçülebilir biçimde tepki verip vermediğini araştırmak. Bu amaçla mor bir sardunyaya dönemin teknolojisine uygun, kaba görünümlü bir sensör bağlanıyor. Sensör, bitkinin elektriksel değişimlerini kaydediyor. Bu kurgu, bitkilerin çevresel uyaranlara elektriksel sinyallerle tepki verdiğini inceleyen gerçek araştırmalardan esinleniyor. Gundula arkadaşlarıyla geziye çıktığında deneyi Hannes'e emanet ediyor. Başlangıçta bu sadece bir dizi komuttan oluşan gözleme dayalı sıradan bir görev. Ancak Hannes zamanla bitkinin verdiği sinyalleri dikkatle izlemeye başlıyor. Sensörü geliştirerek sardunyanın tepkilerini evin küçük kapısını açacak bir mekanizmaya bile bağlıyor. Böylece bitkinin tepkilerinin fiziksel sonuçlar üretebileceğine dair fikir ediniyor. Bu da başta doğa çalışmalarıyla ilgilenmediğini söyleyen Hannes için önemli bir karakter dönüşümü sayılabilir. Bu deney bilimsel açıdan bitkilerin insanlarla ortak bir "iletişim dili" ya da en azından ölçülebilir tepkileri olup olmadığını araştırmak kadar, felsefi açıdan insanların doğaya yalnızca kaynak veya nesne olarak değil, kendi varoluş biçimine sahip canlılar olarak bakmayı öğrenmesini sağlamak amacını da taşıyor. Sardunya, ginkgo gibi yüzlerce yıl yaşayan anıtsal bir ağaç değil, evlerin pencere önlerinde yetişen, düzenli bakım isteyen sıradan bir bitki. Başka bir deyişle doğa, sadece dışarıdaki vahşi dünya değil, evin içine taşınmış, insanla aynı yaşam alanını paylaşan bir kudret.

2020:

Pandemi döneminde geçen son hikayede ise araştırması için Marburg'da bulunan ve pandemi yüzünden üniversite kampüsünde mahsur kalan Hong Konglu nörobilimci Tony ve onu bir uzaylıymış gibi merakla gözlemleyen güvenlik görevlisi Anton arasında giderek buzların eridiği bir kader birliği var. Aynı zamanda internette bir konferansına denk geldiği, dokunulduğunda yapraklarını kapatan, dış uyarılara tepki veren bir bitki olan mimozanın anlayan, öğrenen, karar veren zeki bir bitki olduğunu anlatan Fransız akademisyen Alice ile zoom üzerinden fikir alışverişinde bulunan Tony, ağaçla da sessiz bir ilişki içinde. Alice ile görüştükçe, bir nörobilimci olarak bilincin yalnızca sinir sistemine sahip canlılara özgü olup olmadığını sorgulamaya başlıyor. İlk bölümde Grete'nin sezgisel olarak hissettiği, ikinci bölümde Gundula'nın deneysel olarak araştırdığı fikir, Tony'de disiplinler arası bir sorgulamaya dönüşüyor: Ya bilinç, bizim düşündüğümüzden çok daha geniş bir olguysa? Bu bölüm aynı zamanda insan merkezli bakış açısını sorguluyor. Küresel ölçekte büyük bir pandemi krizi yaşanırken doğa kendi ritmini büyük ölçüde koruyor. Ginkgo ağacının, insanlığın geçici kaygılarının ötesinde işleyen çok daha uzun bir zamanın temsilcisi olduğunu anlıyoruz. Alice, konferansında "ortak bir dile sahip olmadığınız bir varlıkla nasıl anlaşırsınız" diye soruyor. Aynı dili konuşamayan Tony ve Anton kadar, insanoğlu ile ginkgo ağacı, sardunya veya mimozanın da birbirlerini öğrenmek, anlamak için kendi yöntemleri olduğu fikri hiç de mantıksız görünmüyor.

Bu üç hikaye birlikte düşünüldüğünde Silent Friend, aslında insanların hikayesini anlatmaktan çok doğanın zamanını anlatan bir film. Ağacı pasif bir tanık olmaktan çıkarıp, hafızası insan ömrünü aşan canlı bir varlığa dönüştürür. İnsanlar doğaya hükmettiklerini ya da onu anladıklarını düşünürken, Enyedi tam tersini ima eder: Belki de asıl bizi gözlemleyen ve bizden geriye kalanları sessizce hatırlayan doğanın kendisidir. Bu nedenle filmin "sessiz dostu" yalnızca karakterlerin değil, izleyicinin de farkına varmasını istediği o kadim ginkgo ağacıdır. Film boyunca tekrar edilen fikir aslında şuna benziyor: Doğayı anlamak için ne yalnızca bilim yeterlidir ne de yalnızca sezgi. Gerçek anlayış, ikisinin kesiştiği yerde ortaya çıkar. Enyedi, ginkgo ağacını gerçek bir başrol olarak tasarlamış. Özellikle Tony Leung Chiu-wai (Tony), Luna Wedler (Grete) ve  Enzo Brumm (Hannes) üçlüsünün sakin ve içe dönük oyunculukları filmin tonuyla mükemmel uyum sağlıyor. Silent Friend yaklaşık 147 dakika sürüyor ve temposu oldukça yavaş. Herkes için yapılmış bir film olduğu da söylenemez. Ancak doğa, felsefe ve sanat sinemasıyla ilgilenen izleyiciler için yılın en özgün yapımlarından biri. "Ağaçlar, çiçekler bizi nasıl görüyor olabilir?" gibi alışılmadık bir sorudan yola çıkıp insanın evrendeki yerini sorgulayan etkileyici bir meditasyona dönüşüyor. Şiirselliğe büyük katkı sağlayan görüntü yönetmeni Gergely Pálos ve besteciler Kristóf Kelemen ve Gábor Keresztes bu harika bütünün parçalaından. Filmin kapanış sahnesi de çok anlamlı: Grete, Hannes, Gundula, Tony, Alice, hepimiz, her birimiz, aşklarımız, araştırmalarımız hayatlarımız geçicidir ve bir gün sona erecektir. Ama o ağaç, doğanın zaman çizgisinde hepimizden çok yaşayacaktır.

Once (2006)

Yönetmen: John Carney

Oyuncular: Glen Hansard, Markéta Irglová, Bill Hodnett, Danuse Ktrestova, Geoff Minogue

Senaryo: John Carney

Müzik: Glen Hansard, Markéta Irglová

Busker deniyor sokak müzisyenlerine. Pek çok ünlü isim zamanında bu tezgahtan geçmiş. Erkin Koray bir Avrupa ülkesinde yolsuz kaldığında yapmış mesela. Bir de Bob Dylan ile ilgili şehir efsanesi var. Kariyerinin ilk zamanlarında bir İskandinav ülkesine giden Dylan sokağın nabzını tutmak, hem de prova yapmak için işlek caddenin birinde başlıyor çalmaya. İyi de para kazanıyor. Ama hiç kimse tanımıyor onu. Ama bu tecrübeyi yaşayan gerçek müzisyenlerin ilk amacının para olmadığını düşünüyorum. Açık havada yanından geçip giden veya durup dinleyen insanlara bir şeyler iletebilmek olsa gerek. Çünkü sokakta o insanların hassasiyetlerine daha bir yakın oluyor, elektriksiz, mikrofonsuz en çiğ halinizle içinizdekileri iletebiliyorsunuz.

İşte Once’ın kahramanı isimsiz busker da bu hemen seziliyor. Zaten idare eder bir işi var. Babası ile beraber elektrikli süpürge tamiratı yapıyor. Yine sokakta tanıştığı isimsiz Çekoslovak kız ile bir süre sonra ortak tutkuları olan müzikte buluşuyorlar. Once için bir film demek pek doğru değil aslında. Hayatın tam ortasından geçerken bu iki insanı gözüne kestirmiş bir kameranın yaptığı takip sanki. Bazı belgesel kanallarında yarım saat-bir saatlik reality hikayeler gösteriliyor. Teknik olarak onları andırıyor. Tabi onlar gibi bilgilendirme ya da gerçek bir kesit sunarak oradan bazı alıntılarla bilimsel, sosyal, kültürel çıkarımlarda bulunma misyonu yok. Peki Once’ın misyonu ne? Daha doğrusu var mı? Bir filmin misyonu olmalı mı? Yoksa sadece göründüğü gibi mi olmalı?

Once göründüğü gibi bir film. (Yine film deyiverdim, alışkanlık işte!) Yani ne görüyorsanız o! Hiç birşey göremediniz mi? O zaman hiç birşey. Bolca müzik, bir de yanında ne idüğü belirsiz bir duygu kırıntısı mı? O zaman işte o ne idüğü belirsiz şeyin ta kendisi. Peki Once hayatınızda izlediğiniz en saf, en temiz, en çiğ, en dolambaçsız filmlerden biri mi? Buyurun işte o! Kısaca Once, insan ruhuna tutulan ayna misali filmlerden biri. Öyle aklınıza estiğinde izleyeceğiniz türden değil. Yoğun bir anınızda izlemelisiniz belki de. Öbür türlü nereden nasıl sizi yakalar kestirmek güç. Böyle filmlerde oyunculuk, ses, ışık, kurgu, kıl, tüy aramak çok gereksiz. Sadece kendinizi teslim edeceksiniz. Yakalarsa alır götürür. Yok eğer sarmadıysa sizi romantik komedi odasına alalım. Çünkü sizin kendinizi iyi hissetmeye ihtiyacınız var.

Once ise bunu vaat etmiyor. Once size hiç birşey vaat etmiyor. Ola ki öyle yanlış bir fikre kapıldınız, hemen bırakın filmi, dönün gidin. Onu ve onu sevenleri karamsarlıkları, umutsuzlukları veya Dublin bulutları arasından nadiren sızan güneş ışıkları misali umut kırıntıları ile baş başa bırakın. Çünkü Once, vaatsiz, pahasız, sessiz, sedasız bir tutkuyu içinde taşıyan sokaklar kadar, sokaklarda yapılan müzik kadar sade bir yapım. İsimsiz iki insanın arasındaki elektriği o kadar basit ve o kadar zor anlatıyor ki, düşünceler kelimelere bürünmekte mızmızlanıyor adeta. İşte o an devreye şarkılar giriyor. Çünkü bu gibi sağlam kilitlerin tek anahtarı şarkılar oluyor bazen. Ama o da ne! Şarkılar da aynı ritme ayak uydurmaz mı! Hem basit, hem zor, hem şu, hem bu. Once aslında zor bir film. Çünkü kitleleri peşinden sürükleyemeyip, aralarından sadece kendi ritmine ve bohem havasına ayak uydurabilecek, yalnızlıklarını ve bir zamanlar masumca kaçırdıkları küçük fırsatların sebep olduğu yeri dolmamışlığı hatırlayanları seçecek bir film. Once aslında basit bir film. Çünkü tüm bunları yaparken kendi frekansını yakalamış olanlara en kısa, en kestirme yolu gösteren bir hayat parçası. Kırılacak eşya kutusunun içindeki pamuk…

 

Adam ve kadın. Önce adam, sonra kadın. Falling Slowly’yi beraberce bir müzik dükkanında çaldıkları şahane sahneden sonra ister istemez ikisi arasında gelişecek, yön değiştirecek bir ilişki başlıyor. Önce adam, sonlara doğru da kadın, bu adı konmamış, konamayacak ilişkiyi rencide edebilecek hamleler yapıyorlar. Farklı zamanlarda aynı şeyleri düşündüklerinden erişilmez bir tutkuyu maddeleştirecek, kirletecek, basitleştirecek sevişme şanslarını acemice yokluyorlar. İsteyenler ve reddedenler yer değiştirse de o tutkuda azalan pek bir şey olmuyor. Hem zaten onlar her beraber şarkı söyledikleri sahnede veya birbirlerini şarkı söylerken dinledikleri her sahnede zaten tutkuyla seviştiler. Zamanında o erişilmez tutkuya erişmeyen varsa aramızda, daha hiç bir şey yaşamamıştır. Sevişmeden, öpüşmeden, hatta dokunmadan bir kerecik bile o tutkuyu duymamış olmak çok büyük eksiklik. Buna imkan yok. Çünkü o her yerde. İşte Once o tutkuya aşık bir film. Şimdi o şarkıların hangisinin sözlerini, melodilerini anlatmalı, yorumlamalı, hepsi kendini zaten anlatırken.

Oscar alan benzersiz Falling Slowly, Markéta Irglová’nın Beth Gibbons (Portished) dokunuşlarını andıran meleksi sesiyle yorumladığı If You Want Me, bir partide seslendirilen, parti şarkısından öte bir şey olan Gold, stüdyoda grup halinde çaldıkları muhteşem When Your Mind's Made Up, eski sevgiliye gönderilmiş tüm zamanların en güzel şarkılardan biri olası Lies ve diğerleri… Once’ın müziklerini dinlemek yetmez. O şarkıları yaşamak gerek.

Obsession (2025)

 
Yönetmen: Curry Barker

Oyuncular: Michael Johnston, Inde Navarrette, Cooper Tomlinson, Megan Lawless

Senaryo: Curry Barker

Müzik: Rock Burwell

Müzik dükkanında çalışan içine kapanık Bear, aynı dükkanda çalışan Nikki'ye uzun zamandır çok aşıktır ama duygularını bir türlü açamaz. Bir gün bir mağazada gördüğü, satın alanın dileğinin kabul olduğu söylenen "One Wish Willow" adlı gizemli bir nesneyi açarak "keşke Nikki Freeman beni dünyadaki herkesten daha çok sevseydi" diye dilekte bulunur. Dilek anında gerçekleşir. Ancak Nikki'nin sevgisi kısa sürede romantik olmaktan çıkıp korkutucu, takıntılı ve ölümcül bir saplantıya dönüşür. Böylece film, "hayaller gerçek olursa her zaman mutlu olur muyuz?" sorusunu yavaş yavaş kanlı ve rahatsız edici bir masala çevirir. Kısa filmler çeken, pek duyulmamış bazı filmlerde önemsiz roller oynayan, 2024'te çektiği 1 saatlik Milk & Serial ile orta metraja geçen, bir yıl sonra da yazıp yönettiği ilk uzun metrajı Obsession'ı çeken 1999 doğumlu Curry Barker, 2026'nın en büyük korku hitlerinden birine imza attı. Yaklaşık 750.000 dolar bütçesiyle 420 milyon dolardan fazla gişe hasılatı yaptı ve yapmaya devam ediyor. Filmin bu başarısının altında çeşitli nedenler var. Belki de en önemlisi, basit görünen fikrini giderek büyüyen bir kabusa dönüştürmede izlediği yol. Romantik komedi kumaşına sahip olsa da, Bear'ın dileğinden sonra adım adım kara mizah, psikolojik gerilim ve body horror sularına giren, bunları iç içe geçirip birbirlerinden besleterek yoğun bir korku deneyimine yelken açan güçlü bir yapısı mevcut.

Gösterime girip geniş kitlelere ulaşmasından itibaren iki baş karakteri üzerinden yoğun tartışmaları da beraberinde getiren Obsession, özellikle "rıza" kavramına yaklaşımıyla bu tartışmaları körükledi. Normal yaşamda çok hoşlandığımız veya platonik olarak sevdiğimiz biri için "keşke bana aşık olsa" diye düşünürüz ve hayat normal akışına, herkes de yoluna devam eder. Peki gizemli bir gücü olan dilek nesnesiyle bu dileğimiz gerçekleşmiş olsaydı fikri o kadar basit, o kadar klişe ki, bu fikrin veya benzerlerinin uygulanışını defalarca özellikle komedi türünde gördük. İşte Obsession, "sen bu dileği tutarken karşı tarafın ne istediğini, ne düşündüğünü sordun mu" sorusundan çok besleniyor. Curry Barker, bu masum dileği şeytani bir gücün güdümüne bırakarak hem kadına, hem de erkeğe cehennemi yaşatmayı hedefliyor. Aslında başlangıçta bunu yaparken Bear tarafında duruyor gibi görünse de, saplantılı bir aşığa dönüşen Nikki sayesinde daha fazla şey söyleme imkanı buluyor. Uzun zamandır açılamadığı Nikki'ye aşkını itiraf etme fırsatı bulmasına, üstelik bu fırsatı Nikki'nin kendisinin ona vermesine rağmen korkup bir türlü açılamayan Bear, One Wish Willow sayesinde eline geçen "Nikki'ye sahip olma" fırsatını geri çevirmiyor. Yani oyunu kuralına göre oynamıyor, hile yapıyor, o hileyle sağladığı avantajla bu ilişkiyi istismar ediyor.

Bear, uzun süredir sevdiği Nikki'nin bir gecede kendisine deli divane olmasının tadını çıkarsa da, zamanla kendisine takıntılı, tuhaf, tehlikeli bir kişilik haline gelmesiyle neye uğradığını şaşırıyor. Nikki ile aslında rızası dışında birlikte olmanın bedelini garip yollardan ödemeye başlıyor. Filmle ilgili en önemli eleştirilerden biri, Bear'ın özelinde bir "erkek sorunu merkezli" senaryoya sahip olması, kadının ise sadece korku unsuru olarak kullanılması yönünde. Hatta son dönemde çekilen The Drama, Together ve Hollywood yapımı olmadıkları için pek bilinmeyen İskandinav filmleri Hypnosen ve Elskling'de de sözde sorunlu kadınları idare etmeye çalışan erkek partnerlerin çektiği çilelere odaklanılmış görünen senaryolar eleştiriliyor. Oysa bu adı geçen tüm filmlerdeki hikayelerin en enteresan yanı tam da bu kadınlar ve onların çileleri. Bir an için bu filmlerdeki kadınların ve erkeklerin yer değiştirdiğini düşünelim. Kesinlikle daha ilginç ve altı doldurulabilir olmazlardı. Çünkü bu kadın karakterler esasen erkek zayıflıklarını ifşa eden birer turnusol işlevi görüyorlar. Bu durum erkeği odağına almıyor, alsa bile kadının gücünü yahut mağduriyetini, genelleştirilişini yahut ötekileştirilişini keskinleştiriyor. Evet, Obsession'da Nikki olağanüstü bir korku unsuru olarak kullanılmış ve Bear ile özdeşlik kurmak bu durumda daha kolay görünüyor. Ancak bu onu Bear karşısında bir yancı değil, rızasızlığa karşı ödenmesi gereken bir bedel yapıyor.

Teknik açıdan Barker, düşük bütçesini yaratıcı kamera kullanımı, etkili ses tasarımı ve pratik makyaj efektleriyle avantaja çeviriyor. Korku anları yalnızca ani sıçratmalara değil, giderek artan bir huzursuzluk hissine dayanıyor. Düşük bütçesine rağmen sinema dilini bilinçli kullanan ve bunu avantaja çevirmeyi başaran dokunuşlara sahip. Filmin en büyük başarısı da burada yatıyor: Gösterişli prodüksiyon yerine atmosfer, ritim ve görsel anlatı üzerine kurulmuş bir korku deneyimi sunuyor. Yine adı pek duyulmamış görüntü yönetmeni Taylor Clemons ile Barker, görselliği çok etkileyici, her seferinde farklı detayların keşfedilebileceği anlar yaratmışlar.Özellikle dilek lanetinden sonra Nikki'yi simsiyah bir gölge şeklinde betimleyen bazı anlar, korkunç makyajlara ihtiyaç duymuyor. Kaldı ki, etkileyici bir makyaj işçiliği de söz konusu. Büyük stüdyo korku filmleriyle bütçe anlamında yarışmasa da sinematografi, ses tasarımı ve pratik efektleri sayesinde çok daha pahalı görünen bir iş hissi veriyor. Teknik tercihlerin yalnızca "şık görünmek" için değil, karakterlerin psikolojisini ve hikayenin temasını desteklemek için kullanılması önemli bir tavır. Bu da onu, son yıllarda öne çıkan bağımsız korku yapımları arasında teknik olarak da dikkat çekici bir konuma taşıyor. Korku anları yalnızca ani sıçratmalara değil, bütün bu saydığımız bileşenlerin inşa ettiği giderek artan bir huzursuzluk hissine dayanıyor.

Michael Johnston'ın Bear performansı her ne kadar filmin omurgası gibi görünse de, Nikki karakterini canlandıran Inde Navarrette filmin asıl yıldızı. Karakterinin geçirdiği dönüşümü hem ürkütücü hem de trajik biçimde yansıtıyor. Dilekten önceki Nikki ile sonraki Nikki arasındaki fark onun yeteneği sayesinde birinci sınıf bir dönüşümü yansıtmakta. Mimiklerini kullanışı, bu sayede yüz ifadesini istediği biçimde değiştirebilmesi ürkütücülüğünü beslediği gibi, Barker'ın onu bu anlarda serbest bıraktığı izlenimi de uyandırıyor. Johnston ise pasif ve "iyi çocuk" imajının altında yatan bencilliği başarıyla hissettiriyor. Cooper Tomlison (Ian) ve Megan Lawless (Sarah) da önemli yan rollerde oldukça başarılılar. Bazı korku filmleri canavarlarla, zombilerle, hayaletlerle korkutur, bazıları ise insan doğasının en karanlık arzularıyla. Obsession ikinci gruba giriyor. Yönetmen ve senarist Curry Barker, tek cümlelik bir fikri –"sevdiğiniz kişi size delicesine aşık olsaydı ne olurdu?"– hem psikolojik hem de fiziksel dehşete dönüşen etkileyici bir hikayeye dönüştürüyor. Film, yüzeyde doğaüstü bir korku gibi görünse de özünde saplantı, sahiplenme ve "ideal aşk" fantezisinin eleştirisini yapıyor. Günümüz ilişkilerindeki sahiplenme kültürü, karşılıksız aşkın romantikleştirilmesi üzerine sert bir eleştiri. Senaryo yönünden asla kusursuz değil. Aynı anda psikolojik gerilim, body horror ve kara mizah karışımı olup, izleyiciyi sadece korkutmayı değil, rahatsız edip düşündürmeyi de isteyen bağımsız bir film için bu gayet normal.

Elegy (2008)

 

Yönetmen: Isabel Coixet

Oyuncular: Ben Kingsley, Penélope Cruz, Dennis Hopper, Patricia Clarkson, Peter Sarsgaard, Deborah Harry

Senaryo: Philip Roth, Nicholas Meyer

Müzik: Marc Artís Garcia, Christy Carew

Kültür eleştirmen, üniversite hocası ve yazar David Kepesh (Ben Kingsley), öğrencilerinden biri olan genç ve güzel Consuela Castillo (Penélope Cruz) ile ilişkiye girer. Zamanla yaşadıklarının tek gecelik bir ilişkiden olmadığını anlayıp birbirine bağlanan David ve Consuela tutku dolu günler geçirirler. Ama aralarındaki 30 yaş farkı bir türlü göz ardı edemeyen David için, tüm sevgisine rağmen bu ilişkiye alışmak sandığı kadar kolay değildir. My Life Without Me ve The Secret Life Of Words gibi iki başarılı dramın yönetmeni İspanyol Isabel Coixet’nin, Philip Roth’un The Dying Animal romanından uyarladığı Elegy, aslında kendisiyle ilgili en iyi özeti filmin başlarında David’in iç sesinden duyduğumuz bir cümle ile yapıyor: “Yaşlılık arkanızdan iş çevirir!” Film, yüzeyde tek gecelik bir ilişkiden aşka doğru evrilen basit bir kaçamağı ele alır gibi görünse de, aralarında büyük bir yaş farkı olan iki insanın girdikleri ciddi bir ilişkinin anatomisini gerçekçi, aynı zamanda şiirsel bir dille ifade etmeye çalışıyor. Üstelik bunu kavgasız, gürültüsüz ve hüzünlü bir atmosferde gerçekleştiriyor. Filmin odak noktasında yer alan David Kepesh’in, sevgilisi Consuela, en yakın dostu George, yetişkin oğlu Kenny ve çok uzatmalı bir diğer sevgilisi Carolyn arasında irili ufaklı porsiyonlara ayrılmış duygu dünyasına yapılan yolculuklar bütünü olarak da tanımlayabileceğimiz Elegy, genellenmiş doğru-yanlış anlayışı yerine özgür bireyin kendi kişiliğinde bulduğu doğru-yanlış dürüstlüğünün izini sürüyor.

“Yaşlılık” ana başlığı doğrultusunda ilerlese, bu başlığı temel alsa da açtığı diğer yan başlıklarla genç-yaşlı, insan olan herkesin ilişkilerde takındığı farklı tutumların ne kadarının yaşlılığa, ne kadarının gençliğe, ne kadarının “sevgiliye” ait olduğunu araştırıyor. Mesela genç bir insan özeleştiri yaparken, aldatılmasının sebebini kendi fiziğinde, ilgi veya performans eksikliğinde ararken, yaşlı bir insan bu sebebi sadece yaşlı oluşuna bağlar. Aynı şekilde bir genç, kıskançlığının sebebi olarak, sevdiği insan için kendisinden daha iyi birinin varlığından endişeleniyorsa, bir yaşlı ise sevdiği için kendisinden daha genç başka birinin varlığından endişeleniyordur. Yani aralarında yaş farkı olan iki insanın ilişkilerinde yer bulan tüm kavramlar, bu yaş farkının gölgesinde filizleniyordur ve o farkı görmezden gelmek güç bir hal alabilir.

Elegy, bir ilişkiye bakışın yaş ile olan alakasını fazla dolambaçlı yollara girmeden, biraz elitist, bunun yanında dürüst ve samimi biçimde aktarmayı seçtiğine inandıran bir yapıda. Böylelikle genç-yaşlı kim olursa olsun, arasında yaş farkı bulunan ilişkilere bakışın ne ölçüde bağnaz veya hoşgörülü olduğunun sınavını veriyor. David ve Consuela’nın ilişkisi, beklendiği ölçüde tecrübe-tecrübesizlik sorunları yaşamaya başlıyor. Filmin en iyi yönlerinden biri, yaş farkını sorunun kaynağı olarak belirlerken ve onun üzerine dramatik yapısını kurarken, başka filmlerin merkeze aldığı iki karakter arasındaki ırk veya din farklılıklarındakine benzer aşırı gerilimli virajlardan uzak, sadece kişilik çatışmaları ve kadın-erkek farklılığı/benzerliği üzerine yormayan egzersizler yapıyor olması. Tabi Elegy’nin karakterleri gelişmiş bir toplumun kültürlü bireyleri arasından seçilmiş örnekler olduğundan aşk, cinsellik, ihanet, sadakat başlıklarını ele alış biçimlerindeki rahatlık, bu ilişkilerdeki modern ve geleneksel yaklaşım farklılıklarını da yadsımıyor. Bir başka deyişle, söz konusu bu kez aşk olduğunda birey ne kadar dereceli, kültürlü, varlıklı da olsa acemiliklere, tutuculuklara, bencilliklere açık hale geliyor.

David Kepesh’in hayatının izlediğimiz bu kritik kesitinde yaşadıkları, eğitimli ve tecrübeli bir erkeğin bile bir döneminde hazırlıksız yakalanabileceği gerçeğine dayanıyor. David haricindeki tüm karakterler, onun kişiliğinin farklı köşe taşlarını işaret etmeye yönelik olarak tasarlanmış unsurlar. En önemlisi olan Consuela’yı sona bırakarak diğer karakterlerin David’in hangi yönlerini aydınlatmaya çalıştığına değinelim. Bir romantik dram klişesi olarak David’in en yakın dostu George ile dertleştiği sahneler, aynı zamanda iç ses kullanan bir film için fazlalık gibi görünse de, David’in çaresizliğini ve zayıflığını, erkek erkeğe sohbet rahatlığıyla da dürüstleşmesini vurgulamak açısından faydalı. Üstelik hem yaş, hem de cinsiyet açısından kendine en yakın karakter olan George’un “yaşlandığın için endişelenmemelisin, büyüdüğün için endişelenmelisin” benzeri tavsiyeleri ve sırdaşlığıyla David’in içini görmek daha da kolaylaşıyor. David’e yine yaş olarak yakın olan, fakat kısıtlı bir iletişim içinde olduğu bir kadın olarak Carolyn ile paylaştıkları, David’in farklı bir yönünü aydınlatmaya ya da biraz daha solgunlaştırmaya soyunuyor. 20 yıl boyunca aralıklarla görüşen, cinsel ihtiyaçları haricinde bir şeyleri nadiran paylaşan David ve Carolyn’in “sevgililik” hali, bu süre zarfında evrimleşerek disiplinli bir bağlılığa bürünmüş. David’in Consuela ile ilişkisini Carolyn’den gizleme zorunluluğu hissetmesi buna bir örnek. Bu ilişkiyi en iyi özetleyecek kelimeler, David’in kitaplar üzerine öğrencilerine yaptığı “10 sene boyunca tekrar okuyorsunuz kitap değişiyor, çünkü siz değişiyorsunuz ve kitaptan öğreneceğiniz bir şey kalmıyor” yorumunda saklı.

Yıllar önce terk ettiği oğlu Kenny’nin kendinden büyük bir kadına aşık olup, karısı ve çocuğunu terk etme eşiğine gelerek David’den tavsiye istemesi ise, bu kez David’e hatırlamak istemediği geçmişi ile burun buruna gelme, hatalarıyla yüzleşme, kendi içine düştüğü duygusal yoğunluğa benzeyen bir duruma karşı objektifleşme sağlıyor. Kenny’nin babası David’e olan kinine rağmen kapısını çalması, yaşı olmayan aşkın, bireyleri ne kadar derinden etkileyebildiğinin sağlamasını baba-oğul üzerinden pekiştiriyor. Bu noktada özellikle oyuncu Peter Sarsgaard’ın hüzünlü yüzü ile tedirgin tavırlarının buluşması, evli ve çocuklu orta yaşlı bir adam, başka bir kadına tutulmuş aşık, babası tarafından küçükken terkedilmiş oğul kimliklerinin altını, göründüğü kısıtlı süre dahilinde çok güzel çizmekte. Zaten George, Carolyn ve Kenny’nin filmin içinde fragmanlaşmış küçük dramları David’in aşk hikayesine farklı noktalardan anlamlar kattığı kadar, kendi iç dinamiklerinde gizemlerini ya da sıradan gerçekliklerini koruyan vaziyetteler.

"İnsanın hayatındaki en büyük sürprizler yaşlıyken olur" diyen Tolstoy'dan alıntı yapan David, latin güzeli Consuela ile planlamadığı bir aşkın içine düşünce, yukarıda sözünü ettiğimiz çevresinin farklı motivasyonlarına rağmen kendini bu sürprize teslim etmeyi başarıyor. Fakat film boyunca gördüğümüz bir vakur duruş, yaşlılığın getirdiği bir ihtiyat da sıklıkla hissediliyor David’de… Kendini Consuela’ya bıraktıktan sonra adeta duygusal özgürlüğünü yeniden kazanan David, yine de içinde tuttuğu “genç sevgiliyle bir geleceğinin olamayacağı” sabit fikrine yenik düşme eğiliminde. Genç yaşına rağmen benzer bir olgunluk Consuela’da da seziliyor. Ancak kendinden 30 yaş büyük sevgilisini ailesine, arkadaşlarına bir partiyle tanıştırmak isteyecek kadar bir salıverme, David’in yetişkin özgürlüğünün sınırlarını çizmekte gecikmiyor. O noktadan sonra da duygusal çözülme sürecine giriliyor. Gerçek yaşamdaki ilişkiler de hep bunun gibi sebeplerden dolayı kendini inkar etmeye başlıyor: İnsan hem değişiyor, ama bir o kadar da aynı kalmayı başarabiliyor. Dönem dönem değişen ve aynı kalan bir insan, aynı özelliklere sahip bir başka insana aşık olduğunda bu eşleşmezlik daha fazla yüzeye çıkıyor.

Aslında Elegy’nin hikayesi çok basit, hatta sıradan. Ama kendinden ortaya çıkan fazlalıkları, sıradanlıkları, tanınmışlıkları yoğunluğa dönüştürmesi veya izleyenine öyleymiş gibi aktarması için gerekli donanımı da bu basitlikten sağlıyor. Isabel Coixet’nin bu basitliği asla dışlamayan, yer yer süsleyen anlatımı, Elegy’yi aşktan başı dönüp ayakları yerden kesilmiş bir romanstan ziyade, ufuk çizgisine bakan vakur bir ağıta dönüştürüyor. Ben Kingsley ve Penélope Cruz’un iki aşık olarak tutturdukları kimya tartışmaya müsait de olsa, biraz da hikaye gereği bilinçli bir tercih olduğu izlenimi bırakıyor. Fakat bu durum ikilinin birinci sınıf performanslarını kesinlikle etkilemiyor.